Kranten

Illegale kranten in bezet Nederland
Een belangrijke positie in de Tweede Wereldoorlog was er voor de Nederlandse Verzetskranten. Nadat iedereen verplicht was de radiotoestellen in te leveren, kon een groot gedeelte van de bevolking geen betrouwbaar nieuws meer ontvangen. De zenders op het radio gaven alleen dat nieuws door, dat politiek gezien het Duits belang hielp. De pers was totaal gecensureerd en besmeurd met Duitse propaganda. Sowieso waren de meeste hoofdredacteuren pro-Duits.



Gelukkig hadden niet alle Nederlanders hun radiotoestel ingeleverd. Op verschillende plaatsen kon nog geluisterd worden naar Nederlandse uitzendingen die vanuit Engeland met betrouwbare berichten kwamen over het verloop van de oorlog. Met behulp van codes werden bovendien berichten doorgegeven aan het verzet. Met behulp van eigen zendapparatuur en –installaties werd contact gehouden met Engeland.
Men kwam al snel tot de conclusie dat het belangrijk was dat ook de radioloze Nederlanders wisten hoe het er werkelijk aan toe ging. Daarom ging men illegale blaadjes, vlugschriften en brochures drukken en verspreiden. Bovendien verschenen er plaatselijk gestencilde blaadjes. Deze groeiden uiteindelijk uit tot een aantal landelijke dagbladen.
De belangrijkste landelijke- en provinciale bladen in die tijd waren:

en De Waarheid.

Verder verschenen er ook nog kleinere bladen zoals "Ons Volk", "Je Maintiendrai" en "De Oranjekrant" en lieten Engelse piloten uit Engeland afkomstige blaadjes op Nederlands grondgebied vallen. Het ging hier om bladen zoals "De Luchtpost", "De Wervelwind" en "De Vliegende Hollander".





Verzetsblad: "De Wervelwind" die door de RAF (Royal Air Force, de luchtmacht uit Engeland) boven Nederlands grondgebied werd gedropt

---

Alle mensen die voor de illegale pers werkzaam waren liepen een groot risico. Zowel de mensen die zich bezig hielden met het produceren van deze kranten, als zij die ze verspreidden. Dit gold ook voor de mensen die berichten opvingen en doorzonden. Als de Duitsers je betrapten, was de kans dat je het overleefde zeer klein. Er vielen hierbij veel slachtoffers, maar men bleef toch doorgaan met dit belangrijke werk.
Dankzij de illegale pers was de Nederlandse bevolking toch op de hoogte van de werkelijke stand van zaken van de oorlog. De burgers wisten bovendien moed te putten uit de berichtgeving en wisten zo beter stand te houden in deze tijden van bezetting.



De werkwijze van de illegale pers kwam vaak op hetzelfde neer. Alles moest in het geheim gebeuren. Drukpersen en stencilmachines stonden verborgen in schuren, op zolders of onder de grond. Vaak moest er bij het zwakke licht van olielampjes en kaarsen gewerkt worden. De kranten zelf gingen van hand tot hand. Vooral meisjes waren verantwoordelijk voor het verzorgen van het vervoer en de verspreiding van de kranten.
Grote estafettediensten zorgden er op hun beurt voor dat de kopij van de hoofdredacties bij de plaatselijke afdelingen terechtkwam. Deze mensen voerden, los van wat de (weer)omstandigheden ook mochten zijn, op hun fietsen met houten (of van andere harde materialen gemaakte) banden hun taken uit.

Vanaf de zomer van 1944 worden er regelmatig illegale kranten opgeplakt.
Zo kunnen mensen in het voorbij gaan lezen hoe het gaat met het verloop van de oorlog.

De bevrijding is nabij: nog even volhouden!

---

Het illegale Parool
Vanaf 25 juli 1940 verscheen in Nederland onder de naam De nieuwsbrief van Pieter 't Hoen een verboden gestencild krantje met politiek nieuws.

De nieuwsbrief werd gemaakt door Frans Goedhart. In de loop van 1940 zocht Goedhart contact met diverse figuren die voor de oorlog belangrijke posities innamen binnen de pers en de sociaaldemocratische politiek, maar wier werk door de bezetting onmogelijk was geworden. Zo ontstond de groep oprichters van Het Parool:

De naam van de krant was bedacht door Kann. Goedhart bedacht het motto: het aan het Wilhelmus ontleende Vrij onverveerd. Vanaf augustus 1941 werd de krant niet meer gestencild, maar gedrukt. Hoe gevaarlijk het op grote schaal verspreiden van een krant als Het Parool is, moge blijken uit het lot van de oprichters: Kann werd in mei 1941 door de bezetters gearresteerd en op 29 maart 1942 gefusilleerd. Op 18 januari 1942 werden Goedhart en Wiardi Beckman bij een vluchtpoging naar Engeland gearresteerd. Goedhart werd ter dood veroordeeld maar wist te ontsnappen. Wiardi Beckman stierf op 15 maart 1945 in het concentratiekamp Dachau aan tyfus. Nunes Vaz werd op 25 oktober 1942 gearresteerd wegens het niet-dragen van de Jodenster. Hij stierf in het vernietigingskamp Sobibór.
Behalve deze 'kopstukken' werden ook vele drukkers en verspreiders van het blad gearresteerd en veelal ter dood veroordeeld.

Voortzetting
Na deze arrestatiegolf lag het lot van Het Parool in handen van de enige overgebleven redacteur, Kees de Groot, een jonge jurist.

Koos Vorrink en Lex Althoff waren wegens ideologische en tactische geschillen uitgetreden. De Groot kreeg evenwel spoedig steun van Gerrit Jan van Heuven Goedhart, voor de oorlog hoofdredacteur van het Utrechts Nieuwsblad.
Zij leidden het blad tot augustus 1943, toen Frans Goedhart wist te ontsnappen uit Kamp Vught. Onder hun leiding steeg de oplage van max. 10 000 tot 40 000 exemplaren. Onder druk van een nieuwe arrestatiegolf eind januari 1944 vluchtte Van Heuven Goedhart naar Engeland; Simon Carmiggelt nam zijn plaats in de redactie over. Het zgn. tweede Parool-proces werd vanuit Duits oogpunt een mislukking; acht gedaagden werden vrijgesproken, vijftien naar Duitsland weggevoerd, maar de leiding bleef intact. Vanaf Dolle Dinsdag wist de krant een oplage te bereiken van 100 000 exemplaren en gaf tijdelijk zelfs dagelijkse bulletins uit. Het Parool was ook de eerste ex-illegale krant die in vrijheid in Zuid-Nederland verscheen.

Trouw
Geschiedenis
Trouw verscheen voor het eerst op 18 februari 1943, oorspronkelijk onder de naam Oranje-Bode, als illegale krant op initiatief van een groep orthodox-protestantse verzetsmensen. Enkelen waren eerder actief bij het illegale blad Vrij Nederland, dat al in 1940 verscheen. Zij verlieten VN in 1942 na een conflict tussen dr. J.A.H.J.S. Bruins Slot en H.M. van Randwijk over de politieke lijn. Trouw trad zo in de plaats van De Standaard waar de NSB'er Max Blokzijl 'toezichthoudend redacteur' was geworden.
Van de verzetsmensen die het illegale Trouw maakten en verspreidden werden honderddertig door de bezetter gearresteerd en gedood, onder wie een van de oprichters, de onverzettelijke Wim Speelman. De Duitsers hebben echter de verschijning tot aan de bevrijding in mei 1945 niet kunnen verhinderen. Het lezerspubliek van Trouw behoorde in de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog tot de achterban van de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Anti-Revolutionaire Partij.

De Waarheid
De Waarheid was het partijblad van de CPN (vergelijk de Pravda in Rusland).
Ze werd in 1940 tijdens de bezetting opgericht als verzetskrant. Het eerste nummer verscheen op 23 november 1940, in een oplage van 6.000 exemplaren. De Waarheid was de illegale opvolger van het communistische Volksdagblad uit de jaren dertig. Het Volksdagblad was op 10 mei 1940, toen Duitse troepen Nederland binnenvielen, door generaal H.G. Winkelman verboden. Na de capitulatie van het Nederlandse leger kwam het verbod formeel te vervallen en verscheen het Volksdagblad weer (eenmalig) op 26 juni 1940. Een dag later werd echter (opnieuw) een verschijningsverbod afgekondigd.

Illegaliteit
Het partijbestuur van de CPN besloot op 15 mei 1940 de illegaliteit in te gaan. De eerste maanden werden besteed aan het opzetten en organiseren van een landelijk netwerk van stencilposten. De hoofdartikelen van De Waarheid werden centraal geschreven, maar overal in het land werden bij de eigen edities plaatselijke artikelen geschreven. In verschillende plaatsen verscheen de lokale editie onder de naam 'De Vonk' en in het noorden van het land onder de naam 'Het Noorderlicht'. Als hoofdredacteur fungeerde Paul de Groot. Het eerste nummer van De Waarheid kwam uit in november 1940, met als hoofdartikel "De weg naar de vrijheid". In dit nummer werd de oorlog beschreven als een imperialistische oorlog, waaraan niet alleen Duitsland, maar ook Engeland en Frankrijk schuld hadden. Ook werd direct stelling genomen tegen het antisemitisme van de Duitse bezetters. In februari 1941 werd met de stencilapparaten van De Waarheid de beroemde oproep 'Staakt, staakt, staakt' verspreid die leidde tot de Februaristaking.
De Waarheid en zijn medewerkers werden fel door de Duitsers vervolgd. Honderden[bron?] medewerkers van de krant moesten hun activiteiten met de dood bekopen. Begin 1943 werd Jan Janzen, verantwoordelijk voor de technische organisatie van de krant, opgepakt en geëxecuteerd. In november van datzelfde jaar werd Jan Postma, verantwoordelijk voor de inhoud van de krant, opgepakt en later doodgeschoten. Door verraad werden veel communisten opgepakt, maar toch kon De Waarheid de hele oorlog doorkomen. In november 1943 kwam A.J. Koejemans bij de illegale Waarheid werken. Hij zou na de oorlog de eerste hoofdredacteur van de landelijke legale De Waarheid worden. De eerste tijd na de oorlog werd De Waarheid gedrukt op de persen van Het Algemeen Handelsblad, dat wegens medewerking aan de Duitse bezetter enige tijd niet uit mocht komen. De eerste directeuren van de legale Waarheid waren Wim Hulst en Nico van der Drift. Van der Drift zou tot ca. 1952 aanblijven als directeur, daarna werd deze post door diverse andere personen waargenomen. Overigens was het eerste legale nummer van De Waarheid al verschenen in september 1944 in Brunssum en Eindhoven nadat de zuidelijke Nederlanden bevrijd waren. De eerste landelijke legale editie kwam uit op 6 mei 1945.
Uitgeverij Pegasus heeft nog een boek uitgegeven genaamd De Waarheid in de oorlog, een bundeling van illegale nummers '40-'45, met fotokopieën van alle verschenen nummers van de illegale Waarheid.

Vrij Nederland
Ontstaan en bezettingsjaren
Vrij Nederland is ontstaan als verzetskrant tijdens de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog en werd opgericht door protestantse jongeren, onder wie Frans Hofker, Anne Kooistra en Wim Speelman. De eerste uitgave verscheen op 31 augustus 1940. Oprichters waren onder meer Anne Anton Bosschart, geboren 5-1-1897, initiatiefnemer en mede-oprichter van Vrij Nederland, in december 1940 gearresteerd, op 29 september 1941 gefusilleerd; Mr. Rudolf Pieter 's Jacob, geboren 8-9-1905 te Almelo, advocaat in Amsterdam, mede-oprichter, in december 1940 gearresteerd, op 29 september 1941 gefusilleerd; Cornelis van der Vegte, geboren 1-2-1900 te Amsterdam, directeur van het advertentiebedrijf van de N.V. De Arbeiderspers te Amsterdam (daarnaast was hij verbindingsman voor de Engelsen), eind december 1940 gearresteerd, op 29 september 1941 gefusilleerd.

Toen de oprichters door de Duitsers werden opgepakt werd aanvankelijk Edouard de Nève aangezocht als redacteur. De Nève, die al tot over zijn oren in het illegale werk zat, werd echter na een half jaar eveneens gearresteerd. Hij overleefde de oorlog, doordat zijn dossier zoekraakte in de chaos van Dolle Dinsdag.
Hierop zette Henk van Randwijk hun werk voort, met onder andere Jan H. de Groot, Henk P. Hos en Wim Speelman.Vanaf december 1941 verscheen Vrij Nederland gedrukt. Deze eerste exemplaren werden gedrukt door Drukkerij Hoekstra in het Friese plaatsje Koudum. De groep ontkwam tot twee maal toe ternauwernood aan arrestatie. In 1943 verliet een groep redacteuren onder wie Wim Speelman Vrij Nederland, omdat ze de onder Van Randwijk ingezette koers teveel pro-Sovjet-Unie vonden. Zij begonnen de verzetskrant Trouw.

De Vliegende Hollander
Vlugschrift wat door de RAF werd uitgeworpen boven Nederland om kenbaar te maken dat de geallieerden geland waren in Frankrijk.