Radio Oranje

De stem van strijdend Nederland
Radio Oranje was een radioprogramma van de Nederlandse regering in ballingschap in Londen tijdens de Tweede Wereldoorlog.



Het programma duurde een kwartier en werd om 9 uur 's avonds uitgezonden door de European service van de BBC in Londen. Namens de regering was de BBC benaderd door het hoofd van de Regerings Voorlichtings Dienst, Adriaan Pelt.

De eerste uitzending vond plaats op 28 juli 1940, en werd gevuld door Koningin Wilhelmina. De vorstin maakte van dit programma in totaal 34 maal gebruik om het Nederlandse volk moed in te spreken. Ze drukte zich soms krachtig uit; beroemd is gebleven het zinnetje "Slaat den Mof op zijn kop". Ze heeft ook enkele malen steun gevraagd voor haar joodse landgenoten, maar volgens sommigen had zij dit krachtiger en vaker moeten doen. Hetzelfde verwijt trof minister-president Pieter Sjoerds Gerbrandy.

Ook werd in juni 1942 gewaarschuwd geen Joodse eigendommen te kopen, want die zouden na de bevrijding moeten worden teruggegeven. Bovendien zou dit worden gezien als strafbare heling. De openingstune van het programma was het geuzenlied "In naam van Oranje doe open de poort". Bekende medewerkers waren Loe de Jong, Jan de Hartog, H.J. van den Broek en A. den Doolaard. In het cabaretprogramma zong Jetty Paerl, 'Jetje van Radio Oranje'.



De Nederlanders moesten in het geheim luisteren omdat de Duitse bezetter het luisteren naar de Engelse zenders had verboden en vervolgens de bevolking had verplicht alle radio-ontvangers in te leveren. Toch hielden velen hun radio's en verborgen deze. Blijkens een recent promotieonderzoek van historicus Onno Sinke zou de zender daadwerkelijk verzet tegen de Duitse bezetter echter nauwelijks hebben aangemoedigd en daar ook niet doorslaggevend voor zijn geweest:
"Radio Oranje werd minder beluisterd dan Nederlanders na de oorlog aangaven. Ruim driekwart zei te hebben afgestemd op...

...de zender, in werkelijkheid waren het er minder. Door Duitse stoorzenders was Radio Oranje alleen op de korte golf te ontvangen. Dit kon alleen op nieuwere radio’s, ongeveer een kwart van de toestellen en vanaf 1943 werden radio’s in beslag genomen." [ Ι ]

Radio was hèt massamedium tijdens de oorlogsjaren. In Duitsland speelde de radio een essentiële rol in de nationaalsocialistische propaganda. Zodra Hilversum was bezet, werd ook de Nederlandse radio onder Duits toezicht geplaatst. In januari 1941 werden de omroepverenigingen vervangen door één staatsomroep onder NSB-leiding.
De meeste Nederlanders luisterden echter ondanks een verbod gewoon naar de zenders uit Engeland. Naast de BBC was dat twee keer per dag een kwartier lang Radio Oranje, de officiële zender van de uitgeweken Nederlandse regering. De wilskrachtige toespraken van koningin Wilhelmina uit Londen gaven hoop en moed.
Daarom besloten de Duitsers in mei 1943 tot "tijdelijke inbeslagname" van de radiotoestellen. De poging van de Duitsers om de Nederlanders via de radio tot zich te winnen was mislukt. De inlevering van de radio's zou ook gedeeltelijk mislukken. Duizenden radio´s verdwenen onder vloeren of achterin kasten en er werden allerlei radio-ontvangers in elkaar geknutseld om clandestien naar de radio te kunnen blijven luisteren.

Naar schatting 1,1 miljoen Nederlanders hadden een radiotoestel. Sinds de invoering van het luistergeld in januari 1941 was dit precies geregistreerd. Ruim 700.000 toestellen werden ingeleverd. Door de huiszoekingen en dreiging met zware straffen nam het aantal ingeleverde radio´s toe tot ca. 800.000.

Duitse stoorzenders
De radiotoespraken van koningin Wilhelmina voor Radio Oranje werden gestoord door de Duitse stoorzenders. Dank zij het werk in de oorlogsjaren van radioamateur M. Hellingman, een natuurkundeleraar uit Dordrecht die als bijvak zender-en radiotechniek gaf, weten hoe dat in de Nederlandse huiskamers klonk. Hellingman bezat thuis een ontvangstinstallatie en een platensnijmachine waarmee hij uitzendingen van o.a. Radio Oranje uit de lucht kon opnemen. Op 25 december 1940 legde Hellingman de kerstrede van Wilhelmina tot de rijksgenoten in Oost- en West-Indië vast. De Duitse stoorzenders zijn duidelijk hoorbaar.

- Het geluidsfragment komt nog -